ONDERZOEK NAAR HET BROEDSUCCES VAN DE STEENUIL Athene noctus IN HET HAGELAND

Tekst: Philippe Smets - Foto's: Tom Theuwis & Philippe Smets
© Copyright Uilenwerkgroep Vlaams-Brabant, p./a. Philippe Smets, Slachthuisstraat 81, 3300 Tienen

Inleiding

Van onze buurlanden krijgen we alarmerende berichten over de Steenuil.
In Nederland wordt de broedpopulatie op 10.000 paren geschat en gaat er achteruit.
De Steenuil staat er sinds 1994 op de Rode Lijst van bedreigde vogelsoorten.
De Duitse populatie is eveneens in dalende lijn en wordt geschat tussen de 5.000 en de 10.000 paren.
In Frankrijk zouden tussen de 10.000 en 50.000 paren broeden (juiste cijfers zijn onbekend).
De Belgische populatie wordt geschat op 5 à 6.000 paren en zou stabiel zijn ; het Vlaamse broedbestand schat men op minstens 2.000 paar.

In het Hageland vinden we de Steenuil in zijn favoriet leefgebied: begraasde weilanden met enkele oude fruitbomen of knotwilgen.

Ideaal dus om de Steenuil beter te leren kennen en op volgende vragen een antwoord te zoeken:
- Wat staat op zijn menu?
- Hoeveel eieren leggen ze?
- Komen de eieren goed uit?
- Wat voor prooien krijgen de jongen?
- Groeien de jongen goed op?
- Zijn ze plaats- en partnertrouw?
- Hoe oud worden ze gemiddeld ? Wat is de gemiddelde leeftijd?
- Hoe zit het met de dispersie van de jongen?

Het ringen van jonge Steenuilen die op een natuurlijke broedplaats zitten is niet zo evident.
Daarom en om op plaatsen waar de geschikte natuurlijke broedplaatsen verdwenen waren er nieuwe te creëren, werden nestkasten geplaatst.
Het ringen en later controleren van de broedvogels en hun jongen in die nestkasten is een ideaal instrument om op voorgaande vragen een antwoord te vinden.

Materiaal en methoden

In 1992 startten we ons project. Alle hoogstamboomgaarden in de regio van Binkom en groot Geetbets, Glabbeek, Kortenaken, Linter en Zoutleeuw werden geïnventariseerd op aanwezigheid van Steenuil.
Waar hij nog voorkwam, plaatsten we met de financiële steun van het F.I.R. (Fonds Instandhouding Roofvogels) en van Vogelwerkgroep Oost-Brabant een nestkast.
Deze nestkasten zijn zo gemaakt dat we zonder verstoring het verloop van het broedgeval kunnen volgen. We controleren tijdens het broedseizoen om de twee weken.
Met de eigenaars van de hoogstamboomgaarden is afgesproken de nestkast met rust te laten en eventuele nieuwsgierigen op afstand te houden.

De resultaten

De Steenuil legt meestal 2 à 5 eieren, uitzonderlijk 6. Het nestgemiddelde schommelt tussen de 3 en 4 eieren. We merken dat de eieren goed uitkomen.
Zo stelden we in 2003 vast dat er uit 208 eieren 173 jonge uilen geboren werden.
Dat er op 66 broedgevallen er in 35 nestkasten 1 ei niet uitkomt, is vrij normaal.
Volgens Exo & Hennes (1980) moeten gemiddeld 2,35 jongen per broedsel uitvliegen om de soort in stand te houden. Dit cijfer haalden we voor het eerst in 1999 en opnieuw in 2000.
Maar niet elk jaar is even succesvol. De cijfers spreken voor zich.
Zeer goede jaren: 1999 met 2,9 en 2000 met 2,8 jongen per nest.
Goede jaren: 1995 met 2,1 - 1998 met 2,2 - 2001 met 1,9 - 2002 met 2,0 en 2003 met 1,9 uitgevlogen jongen per nest.
Slechte jaren: 1994, 1996 en 1997 met slechts 1,6 - 1,4 en 1,2 uitgevlogen jongen per nest. We kenden de grootste terugval in 1997: van de 43 jongen stierven er 28 ; dit is 65 %. In 2000 was de terugval het kleinst: van de 99 jongen die we vaststelden, stierven er maar 21 (21 %).

De oorzaak van de grote sterfte van de jongen ligt in de weersomstandigheden tijdens de opgroei van de jongen. Als we tijdens het opgroeien van de jongen, periode half mei - eind juni, goed weer hebben, zoals in 1999 en 2000, is er geen probleem. Maar als de temperaturen laag zijn en het veel regent, zoals in '94 - '96 en '97 is er een enorme sterfte onder de jongen.
De normale prooien zijn muizen, vogels (tijdens de broedperiode vooral mussen, spreeuwen en merels die geroofd worden op het nest of pas uitgevlogen zijn), regenwormen, meikevers, mestkevers, nachtvlinders, rupsen, emelten en soms een kikker.
Bij aanhoudende regen en te lage temperaturen voor de tijd van het jaar zijn de muizen niet zo actief, insecten kan hij dan moeilijk vinden en er resten alleen nog jonge vogels en regenwormen. De jongen krijgen 'te' veel regenwormen. Uit onderzoek is gebleken dat regenwormen verzameld op een verontreinigde bodem, cadmium hebben opgenomen via hun voedsel en dit hebben opgestapeld in hun lichaam, maar niet verwerken of afbreken (Groen, Boudewijn, van Harxen en Stroeken 1999). De jongen krijgen hoge concentraties cadmium te verwerken, als gevolg daarvan krijgen ze diaree en sterven.
Eens een paartje zich geïnstalleerd heeft in een nestkast blijven ze mekaar en de plaats trouw, het zijn echte standvogels, er zijn natuurlijk enkele uitzonderingen.
De gemiddelde leeftijd is moeilijk te berekenen, maar een koppeltje houdt het meestal een 6 of 7 jaar vol. De oudste gekende vogel tot nu toe is een vrouwtje van 10 jaar.
Nadat de jongen zelfstandig zijn geworden, vestigen ze zich in de omgeving maar buiten het territorium van de ouders.